مشارکت مردان در بهداشت باروري

بنا به تعريف سازمان جهاني بهداشت ، تنظيم خانواده مشتمل بر اقدامهايي است که افراد و زوجها را ياري مي دهد تا :

• از داشتن فرزند ناخواسته جلوگيري کنند ؛

• فقط زماني که مي خواهند ، بچه دار شوند ؛

• فاصله بين فرزندان خود را تنظيم کنند ؛

• زمان تولد فرزندان خود را با سن و شرايط زندگي خود تطبيق دهند ؛

• آگاهانه درباره تعداد فرزندان خود تصميم بگيرند .

مقصود از مشارکت مردان در بهداشت باروري

مشارکت مردان در بهداشت باروري دو جلوه عمده دارد :

• اول ، آنچه نشان دهد که مرد نيازها ،‌عقايد و حقوق همسر خويش را در زمينه بهداشت باروري پذيرفته است و به آن عمل مي کند .

• دوم ، آنچه به بهداشت جنسي خود مرد و رفتار سالم او در اين زمينه مربوط مي شود .

در واقع منظور از «  مشارکت مردان » مسئوليت پذيري آنان در زمينه بهداشت باروري و حمايت از همسر براي مقابله با دشواريهاي حيات جنسي و توفيق در اين راه است . اين مسئوليت پذيري از روابط سالم جنسي تا فرزند آوري ، از تغذيه کودک تا تربيت فرزندان و از بکارگيري روشهاي جلوگيري از حاملگي زن تا حمايت هاي ديگر از او را شامل است .

مردان و تنظيم خانواده

طي قرنها ، راه جلوگيري از تولد فرزند ناخواسته به دست مردان بود (‌ نزديکي منقطع يا پرهيز از نزديکي )‌ . کاندوم نيز که از حدود ۴۰۰ سال قبل متداول شده است ، نقش منحصر به فرد مردان در اين عرصه را تقويت مي کرد . دست يافتن به روشهاي جديدتر مثل قرصهاي خوراکي جلوگيري از حاملگي و ابزار داخل رحمي ( آي . يو . دي ) که از حدود ۴۰ سال قبل ميسر گرديد ، از نظر کمک به تعادل قدرت ، تحولي عمده بود زيرا به زنان امکان مي داد که در راه جلوگيري از فرزند ناخواسته تصميم بگيرند و آن را به اجرا گذارند . در عمل چنين نشد .

تصميم زنان هنوز در گرو قدرت و عزم مردان است و اگر نگرش مردان براي استفاده از اين وسايل مثبت نباشد بکار گرفته نمي شوند . بنا به گزارش صندوق جمعيت سازمان ملل متحد ، فقط نزديک به يک سوم از مردان مورد مطالعه کشورهاي جهان سوم تنطيم خانواده را مسئوليت مشترک زن و مرد مي شمارند و دو سوم بقيه آن را از اختيارات مرد مي دانند . در سودان کم توجهي به نقش مردان ، از عوامل عمده شکست برنامه هاي تنظيم خانواده اين کشور اعلام شده است . در مطالعه اي ۴۲ درصد از مردان تحت مطالعه زيمباوه گفته اند اگر روزي فرزند بيشتر نخواهيم ، لوله هاي زنانمان را خواهيم بست !

مردان براي آگاهي از نقش و اثر خود در قلمرو بهداشت باروري ، نيازمند اطلاع رساني و فراهم شدن خدمات اند . دانش بسياري از مردان در زمينه روابط جنسي ، دستگاه توليد مثل در مرد و زن و کارکرد آنها ، جلوگيري از حاملگي ،‌ مراقبتهاي مورد نياز زنان قبل از بارداري ، در طول حاملگي و بعد از آن ، شيردادن و تغذيه کودک و عفونتهاي دستگاه توليد مثل اندک است . براي افزايش آگاهي مردان در اين زمينه ها و راهنمايي آنان درباره تکاليف و حقوقي که دارند برقراري خدمات ويژه ضرورت دارد .

وضعيت امروز مشارکت مردان در برنامه هاي بهداشت باروري

در ايران

در ارديبهشت ماه سال ۱۳۷۵ بررسي وزارت بهداشت در زمينه فعاليتهاي بهداشت باروري و تنظيم خانواده ميزان استفاده از روشهاي مردان ( کاندوم و بستن لوله ها ) را بترتيب ۶ و ۵/۱  درصد و براي روشهاي زنان ( قرص ، آي . يو . دي ، بستن لوله ها و ديگر روشها ) بترتيب   ۲۲، ۸ ، ۱۵ ، 5/2   درصد نشان مي داد . به اين ترتيب نسبت جمع روشهاي زنان به دو روش مردان ۵/۴۷    به ۵/۷  ( =۶) است . اين رقم ، مشارکت مردان ايران را در اين زمينه ، حتي از متوسط کشورهاي در حال توسعه ، و شايد از بسياري از اين ممالک ، کمتر نشان مي دهد .

ملاحظات اجتماعي - فرهنگي

ملاحظات اجتماعي - فرهنگي از جمله مواردي است که بشدت نيازمند تحقيق در نقاط مختلف جهان است . در نوشته هاي جهاني به طور عمده به اين موارد اشاره مي شود . هنجارهاي اجتماعي ، داشتن خانواده پراولاد را ارزش به حساب مي آورد ؛ در شرايط نامطلوب اقتصادي ، فرزند پسر عصاي پيري پدر تلقي مي شود ؛ مردان جوامع مردسالار هراس از آن دارند که با برنامه هاي تنظيم خانواده اقتدار خود را در خانه از دست بدهند ؛ تنظيم خانواده ممکن است آزادي مهارناشدني زن را سبب شود و از اين قبيل .

محدود بودن اطلاع

در مجموع اطلاع مربوط به ظرايف مشارکت دادن مردان در برنامه هاي بهداشت باروري ؛‌ آگاهي نگرش و عملکرد مردان در بافتهاي گوناگون فرهنگي ؛ موانع يا عوامل تشويق کننده ، و تجربه هاي موفق چه در جهان و چه در کشور ، محدود است .

براي آنکه سياستگذاري ، در پيش گرفتن خط مشي هاي درست و برنامه ريزي مؤثر ،‌ ميسر باشد بايد در اين زمينه تحقيق و مطالعه کرد .

آنچه نمي توان ترديد داشت اين است که باورها و دان‍سته هاي پيشين و سنتي مديران و برنامه ريزان خود يکي از موانع جلب مشارکت مؤثرتر مردان در برنامه هاي بهداشت باروري است .

توقع از مردان مشارکت کننده در برنامه هاي بهداشت باروري

بنا به آنچه در نوشته هاي مربوط به کنفرانس جهاني جمعيت و توسعه ( قاهره ، ۱۹۹۴ ) مي توان ديد ، جلب مشارکت مردان در برنامه هاي بهداشت باروري سه محور عمده دارد :

اول آنکه ، مرد از فعاليتهاي بهداشت باروري همسر خويش حمايت کند و حقوق او را در اين زمينه محترم بدارد ؛

دوم آنکه ،‌ شناخت زن و شوهر از مقوله هاي بهداشت باروري به سلامت حيات جنسي آنان منجر شود ؛

سوم ، رفتارهاي جنسي نوجوانان ارتقا يابد و سلامت روابط جنسي و حفظ حقوق زنان و مردان در اين زمينه را تضمين کند .

تنظيم خانواده موفق ، از مصاديق ديگر ثمرات همکاري همسران و حمايت شوهر از زن است . اگر همسران به مشورت و مذاکره درباره ضرورتهاي هر مرحله از حيات جنسي خود و تصميم گيري منصفانه عادت کنند چند بهره عمده خواهد داشت . اول آنکه در کوچکترين هسته تشکل اجتماعي ، يعني خانواده ،‌ نطفه گفت و گوي سالم و رعايت حقوق ديگران شکل مي گيرد .

دوم ، تصميم گيري درباره برخي از مهمترين موضوعات حيات خانواده ، مانند زمان بچه دار شدن يا تعداد فرزندان يا راههاي پيشگيري از حاملگي ، بر مبناي توافق زن و شوهر و آگاهي هر دو آنان ميسر مي شود .

سوم ، به دليل فرآيند تصميم گيري مشترک ، از همان آغاز مرد و زن بر پيامدهاي تصميم مشترک خود گردن مي گذارند و بويژه براي مردان موجبات مشارکت و حضور عملي فراهم مي شود .

به عنوان مثال ،‌ تجربه کشور ما نشان مي دهد وقتي پاي مردان به عرصه تنظيم خانواده باز شود حتي در استفاده از روشهاي ويژه زنان نيز تأثيري آشکار بر جاي مي گذارد  در اين تجربه  درصد زناني که به خوردن قرصهاي خوراکي جلوگيري از حاملگي ادامه مي دهند در دو حالت با يکديگر مقايسه شده است . يکي وقتي که « قرص » به خود زنان داده شود و ديگر زماني که قرصها در اختيار همسران زنان واجد شرايط قرار گيرد تا به زنان خود بدهند .

 وقتي در شرايط معمول ، قرصهاي خوراکي جلوگيري از حاملگي در اختيار زنان قرار مي گيرد  در ماه اول بعد از شروع ، ۳۰ درصد از زنان در پايان ماه دوم ۷۰ درصد و در پايان ماه چهارم ۸۰ درصد از آنان خوردن قرص را ترک مي کنند و در پايان ماه ششم اندکي بيش از ۱۰ درصد از خانمها به خوردن قرص ادامه مي دهند . حال اگر براي جلب مشارکت و توجه مردان ، قرص به شوهر تسليم شود تا او در اختيار همسر خويش قرار دهد نسبت تداوم مصرف در پايان شش ماه به بيش از ۹۰ درصد مي رسد .

اين نکته از سويي مسئوليت پذيري و علاقه مردان به مشارکت در اين راه و از سوي ديگر تأثيرپذيري زنان از شوهران در جلوگيري از حاملگي را نشان مي دهد .

آموزش نوجوانان

در اسناد کنفرانس قاهره براي ارتقاي سلامت نوجوانان و نيز پرداختن به بهداشت باروري آنان ۴ اقدام زير توصيه شده است :

• رعايت حقوق نوجوانان در دسترسي به اطلاعات ، محرمانه ماندن اطلاعاتي که مي دهند ، حفظ حرمت و احترام و تامين رضايت آنان .

• آموزش نوجوانان درباره ابعاد بهداشت باروري ، راه دست يافتن به اطلاعات يا خدمات و کاستن از حاملگي هاي دوران نوجواني و سنين پايين .

• آموزش نوجوانان درباره برقراري روابط برابر عادلانه جنسيتي ، خودداري از رفتارهاي غيرمسئولانه ، احتراز از بيماريهاي منتقله از راه تماس جنسي و ترويج تنظيم خانواده .

• درگير کردن خانواده ها ، جوامع محلي و مذهبي و مدارس و رسانه هاي گروهي براي ارتقاي سلامت بهداشت باروري در نوجوانان و جوانان .

در کشوري چون ايران که طبق آخرين سرشماري عمومي ،‌۵۱ درصد از افراد آن در گروه سني زير ۲۰ سال قرار دارند برنامه ريزي درباره نوجوانان محتاج پژوهش همه جانبه در نگرش و رفتارهاي دختران و پسران جوان درباره مسائل مختلف بهداشت باروري است زيرا رفتار جنسي مردان از کودکي و نوجواني شکل مي گيرد و در سالهاي بعد از آن ،‌ پس از همسر گزيني و تشکيل خانواده نمود عيني مي يابد . به اين دليل اطلاع از دانسته ها و نگرش پسران نوجوان در تصميم گيري براي آنچه بايد در اين زمينه صورت گيرد تعيين کننده است .

حقوق مردان براي مسئوليت پذيري در برنامه هاي بهداشت باروري

براي آنکه مشارکت مردان در بهداشت باروري شکل و قوام گيرد و بتدريج اعتلا يابد مردان حق دارند توقع داشته باشند :

• به جاي برنامه هاي جدا و بريده از کل خدمات بهداشتي ،‌  آنچه از مردان انتظار مي رود ، در قالب برنامه اي مشخص ،‌ادغام شده با جنبه هاي ديگر بهداشت باروري و با هدفهاي مشخص طراحي و اجرا شود .

• هدفهاي جلب مشارکت مردان ،‌بر پايه نتايج پژوهشهايي که درباره آگاهي و عملکرد آنان به عمل مي آيد تنظيم و طراحي شود .

• آموزش مردان در گروههاي همگن و همراه با مردان ديگر که در وضعيت همسان قرار دارند صورت گيرد زيرا نگرش و رفتار آدمي در سنين مختلف و دوره هاي حيات باروري ، بر حسب سواد ، خصوصيات فرهنگي ، و وضعيت اقتصادي - اجتماعي تفاوتهاي محسوس دارد .

• پس از ازدواج ، زن و شوهر با هم و بعنوان آموزش گيرندگان واحد در نظر آيند و امکانات و تسهيلات لازم براي سازگاري با اين ضرورت فراهم شود .

• متناسب با تأثيري که آموزشهاي مربوط به بهداشت باروري بر جاي مي نهد تسهيلات مربوط به خدمات خاص مردان - اعم از مشاوره و وسايل و روشها - با کيفيت مطلوب در اختيار قرار گيرد . برخورداري از کيفيت خدمات در گرو آن است که :

• خدمات مربوط به مردان طيفي مناسب از انواع خدمات مانند درمان بيماريهاي دستگاه توليد مثل ،‌اختلالات جنسي و ناباروري را در بر مي گيرد .

• مشاوره در موارد گوناگون بهداشت باروري ميسر باشد . اين خدمت از مهمترين ابزارهاي تداوم مراجعه مردان به کانونهاي عرضه خدمات بهداشت باروري است .

• حريم ايمن و مطمئن براي مراجعه و بيان مشکل فراهم باشد . اهميت اين عامل چنان است که گاه مردان ترجيح ميدهند به جاي مراجعه به محلي نزديک ولي پر رفت و آمد و غير مطمئن  ساعتها رنج سفر را براي دست يافتن به کلينيک امن و خلوت برخود هموار کنند . رازداري کارکنان محلي در برخورد با مسائل مردان از عاملهاي مهم تداوم مراجعه آنان است .

• مهارت و تجربه کارکنان در برخورد صحيح با مسائل مردان و درمان يا ارجاع آنها از لوازم کار و از توقعات مهم مراجعان است . وجود کارکنان مرد براي مذاکره و مشاوره با مردان در تأمين رضايت آنان تأثير عمده دارد .

• تعدد کانونهاي عرضه خدمات و در دسترس  بودن آنها انگيزه مردان به مراجعه را زيادتر مي کند .

• آموزش با حوصله و مؤثر ، آراستگي و تميزي محل کار و مناسب بودن قيمت خدمات از نکات ديگر مورد انتظار است .

نوجوانان امروز ، پدران و مادران فرداي جامعه اند . آگاهي ها و نگرش جوان امروز تعيين کننده ي رفتار فرداي او در تشکيل خانواده ، فرزند آوري ،‌ تربيت فرزند و سلوک با همسر است . از اين رو بايد اقدامهاي جدي و مؤثر از آن جمله موارد زير در دستور کار قرار گيرد .

• در پيش گرفتن سياستهاي عملي و بدور از کلي گويي هاي مرسوم براي پراختن به مسائل جوانان . در اين زمينه استفاده از نتايج تحقيق هاي علمي براي برانگيختن حساسيت و همکاري سياستگذاران ، مديران و رهبران مذهبي جامعه ضرورت دارد.

• استفاده جدي از جايگاه پدران و مادران و معلمان در انتقال آگاهي هاي بهداشت باروري به جوانان . در اين راه برنامه ريزي وسيع و مؤثر براي آگاه ساختن نظام يافته اولياء و مربيان و نيز آشنا ساختن آنان با شيوه هاي انتقال اين گونه دانسته ها که عموماً با حرمت و حساسيت فراوان رو به روست ضرورت دارد .

• اجراي برنامه هاي گسترده و مداوم براي تأثير بر آگاهي و نگرش نسل جوان در باب بهداشت باروري . در اين زمينه دانش آموزان به سبب انبوهي و سهولت دست يافتن به آنها در مدارس در درجه اول اهميت قرار دارند .

• استفاده نظام يافته از کتابهاي درسي براي انتقال آموزش ها ، پيش از رسيدن به بلوغ و پس از آن ، متناسب با رشد جنسي و نيازهاي فيزيولوژيک دانش آموزان مقاطع مختلف تحصيلي .

• بکارگيري بهتر و مؤثرتر وسايل ارتباط جمعي در آموزش نوجوانان

• استفاده درست و مؤثر از پراکندگي واحدهاي عرضه خدمات بهداشت و درمان کشور، دست کم در مراکز دولتي ، براي جلب اعتماد و علاقه جوانان به حضور در جلسات آموزشي و پرسشها و پاسخهاي روشنگر . در اين زمينه ايجاد توانايي ها و مهارتهاي در خور ارتباطي در کارکنان اين واحدها اهميت دارد .

• گسترش ، تجهيز و تقويت مراکز مشاوره پيش از ازدواج